علمى كه متصدّى بخش اول است « علم كلام » است ، و علمى كه عهده دار بخش دوم است « علم اخلاق » ناميده مىشود ، و علمى كه بخش سوم را بر ذمّه دارد « علم فقه » نام گرفته است . در اين تقسيم آنچه مقسم واقع شده است « تعليمات اسلامى » است ، يعنى چيزهايى كه جزو متن اسلام است ، نه علوم اسلامى كه امورى را هم كه مقدّمه‌اى است بر تحقيق دربارهء تعليمات اسلامى شامل مىگردد مانند ادبيّات ، منطق و احياناً فلسفه . ثانياً در اين تقسيم ، جهت ارتباط تعليمات اسلامى با « انسان » مورد توجه قرار گرفته است ، چيزهايى كه مربوط است به عقل و انديشهء انسان « عقايد » خوانده شده است و چيزهايى كه مربوط است به خلق و خوى انسان « اخلاق » خوانده شده است و چيزهايى كه مربوط است به عمل و كار انسان « فقه » نام گرفته است . همچنانكه در درسهاى كلّيات علم فقه خواهيم گفت ، علم فقه هر چند از آن وجههء نظر كه فقها بحث مىكنند يك علم است ، از وجههء ديگر مشتمل بر علوم متعدّده است . به هر حال علم كلام ، علم عقايد اسلامى است . در گذشته به آن « علم اصول دين » يا « علم توحيد و صفات » هم مىگفته‌اند . آغاز علم كلام دربارهء آغاز علم كلام و اينكه از چه وقت در ميان مسلمين پديد آمد نمىتوان دقيقاً اظهار نظر كرد . آنچه مسلّم است اين است كه در نيمهء دوم قرن اوّل هجرى پاره‌اى از مسائل كلامى از قبيل بحث جبر و اختيار و بحث عدل در ميان مسلمين مطرح بوده است و شايد نخستين حوزهء رسمى اين مباحث حوزهء درس حسن بصرى متوفّى در 110 هجرى است . در ميان مسلمين دو شخصيّت از شخصيّتهاى نيمهء دوم قرن اوّل نام برده مىشوند كه سخت از اختيار و آزادى انسان دفاع مىكرده‌اند : معبد جهنى و غيلان دمشقى . در مقابل ، افرادى بوده‌اند كه طرفدار عقيدهء جبر بوده‌اند . معتقدان به اختيار و آزادى به نام « قدرى » و منكران آن به نام « جبرى » معروف شدند . تدريجاً موارد اختلاف اين دو دسته به يك سلسله مسائل ديگر در الهيّات ،